Türkiye’de icra ve iflas hukuku (cebri icra hukuku), borçlarını zamanında ve rızasıyla ödemeyen veya ödeyemeyen borçlulara karşı, alacaklıların haklarına devlet gücü yardımıyla kavuşmasını sağlamayı amaçlar.
Maddi hukukun (borçlar hukuku, ticaret hukuku vb.) kağıt üzerinde tanıdığı hakların gerçeğe dönüşmesini sağlayan, yani hukukun etkinliğini ve caydırıcılığını koruyan en kritik alanlardan biridir.

Bu hukuki disiplinin temel amaçlarını ve işlevlerini şu başlıklar altında toplayabiliriz;

1-) Alacaklının Haklarına Kavuşması (Hukuki Güvenlik)

Bir hukuki düzenin en büyük amacı adaleti sağlamaktır. Mahkemeden ilam (hüküm) almış veya elinde kanunen geçerli bir belgesi olan alacaklının, hakkını kendi gücüyle (ihkak-ı hak yasaktır) değil, devlet eliyle tahsil etmesini sağlar. Bu durum, piyasadaki ekonomik güven ortamının ve ticari hayatın devamlılığı için hayati önem taşır.

2-) Borçlunun Asgari Yaşam Hakkının Korunması (Sosyal Denge)

İcra ve iflas hukuku sadece alacaklıyı düşünmez; borçlunun ve ailesinin insan onuruna yaraşır bir şekilde yaşamını sürdürebilmesi için koruyucu sınırlar koyar.

Haciz Sınırları: Borçlunun yaşamı için zorunlu olan ev eşyaları, mesleğini sürdürmesi için gerekli aletler haczedilemez.

Maaş Haczi Sınırı: Borçlunun maaşının en fazla 4’te 1’i haczedilebilir; amaç borçluyu tamamen gelirsiz bırakmamaktır.

Emekli Maaşı : Borçlunun emekli olması durumunda açıkça verilen bir muvafakat bulunmadığı takdirde emekli maaşı haczedilememektedir.

3-) Kolektif Tasfiye ve Alacaklılar Arası Eşitlik (İflasın Amacı)

İcra hukuku genellikle bireysel takip imkanı sunarken (ilk icraya koyan alacağını alır), iflas hukuku kolektif (toplu) bir tasfiye amacı güder.

Ticareti terk eden veya batma noktasına gelen bir tacirin tüm malvarlığı (iflas masası) kontrol altına alınır.

Amaç, borçlunun mal kaçırmasını engellemek ve mevcut varlığı tüm alacaklılar arasında kanunun belirlediği sıra cetveline göre adil ve eşit bir şekilde paylaştırmaktır.

4-) Ekonomik Değerlerin ve İşletmelerin Yaşatılması (Konkordato)

Modern icra ve iflas hukukunun en önemli amaçlarından biri de sadece “yıkmak ve tasfiye etmek” değil, kurtarmaktır. Mali durumu bozulan dürüst borçlulara/şirketlere sunulan konkordato kurumu sayesinde:

Şirketlerin hemen iflas etmesi engellenir, istihdam korunur.

Borçların yapılandırılması sağlanarak hem alacaklıların hiç alamayacağı parayı kısmen de olsa alması sağlanır hem de ekonomiye katma değer sağlayan işletmelerin ayakta kalması amaçlanır.

5-) Kamu Düzeninin ve Devlet Otoritesinin Sağlanması

Eğer devletin cebri icra mekanizması işlevsel olmazsa, bireyler alacaklarını gayrimeşru yollarla (tehdit, şantaj, mafyatik yapılar) tahsil etmeye çalışır. İcra ve iflas hukuku, alacak tahsilini tamamen kamusal bir sürece bağlayarak toplumsal barışı ve kamu düzenini korur.

Özetle; Türk icra ve iflas hukuku, alacaklının “alacağına en hızlı ve eksiksiz şekilde kavuşma menfaati” ile borçlunun “ekonomik olarak mahvolmama ve insan onuruna yaraşır hayat sürme hakkı” arasında hassas bir denge kurmayı amaçlar.